tr
Çalışan iş yerine hangi belgeleri gönüllü olarak sunabilir?
Çalışan iş yerine hangi belgeleri gönüllü olarak sunabilir?
Son dönemlerde en çok tartışılan konulardan biri, işe alım sürecinde çalışanlardan talep edilen belgelerle ilgilidir. Bazı uzmanlar, işverenin işe alım sırasında adaylardan her türlü belgeyi talep edebileceğini düşünmektedir. Örneğin, işverenin çalışanın sağlık durumu veya narkolojik durumu hakkında şüpheleri oluşursa, çalışandan bir sağlık kuruluşundan ilgili raporları sunmasını isteyebileceği ifade edilmektedir. Ancak iş mevzuatı işverenlere böyle bir hak tanımamaktadır. Peki diğer taleplerin hukuki dayanağı var mı? Çalışanlardan hangi belgeler talep edilebilir?
Sorulara uzman Anar Bayramov açıklık getiriyor.
İş Kanunu’nun 48. maddesi, işverenin yükümlülüklerini ve işe alım sırasında kişilerden hangi belgeleri talep edebileceğini belirlemektedir. Kanunun 48. maddesinin 5. fıkrasına göre, çalışanın sağlığına olumsuz etki eden ağır, zararlı ve tehlikeli çalışma koşullarına sahip iş yerlerinde, ayrıca halk sağlığının korunması amacıyla gıda sanayisi, toplu yemek hizmetleri, sağlık, ticaret ve benzeri alanlarda faaliyet gösteren iş yerlerinde iş sözleşmesi yapılırken çalışanların sağlık durumuna ilişkin tıbbi rapor sunmaları zorunludur.
Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’nun 3 Ocak 2000 tarihli ve 1 sayılı Kararı ile söz konusu mesleklerin (görevlerin) ve iş yerlerinin listesi onaylanmıştır. İşveren hiçbir durumda, adı geçen kararda belirtilmeyen meslekler (görevler) ve iş yerleri için işe alım sırasında sağlık raporu (Form 86) talep edemez.
Bazı durumlarda, İş Kanunu ve Vergi Kanunu ile belirlenen güvencelerin ve indirimlerin uygulanabilmesi amacıyla çalışanlardan belirli belgeler talep edilmektedir. Örneğin, İş Kanunu’nun 117. maddesine göre, 14 yaşına kadar iki çocuğu olan kadınlara 2 takvim günü, üç veya daha fazla çocuğu olan ya da engelli çocuğa sahip kadınlara ise 5 takvim günü ek izin verilmektedir. Bu hakkın uygulanabilmesi amacıyla çalışandan aile durumuna veya çocuğunun engellilik durumuna ilişkin belgeler talep edilmektedir.
Bir diğer örnek ise Vergi Kanunu’nun 102. maddesinde düzenlenen ücret gelir vergisi indirimleriyle ilgilidir. Kanunun 102.3. maddesine göre, sürekli bakıma ihtiyaç duyan engelli bir çocuğa veya vücut fonksiyon kaybı %81–100 oranında belirlenmiş bir kişiye bakan ve onunla birlikte yaşayan ebeveynlerden birinin (isteğe bağlı olarak), eşin, vasinin veya kayyumun herhangi bir ücretli işten elde ettiği aylık vergiye tabi gelirinden 200 manat indirim uygulanmaktadır.
İş Kanunu’nun 48. maddesi aynı zamanda işverenin, çalışanlardan mevzuatta öngörülmeyen belgeleri talep etmesini de yasaklamaktadır. Maddenin 6. fıkrasına göre, iş ilişkisine giren çalışandan devlet bilgi sistemlerinden elde edilmesi mümkün olan, Kanunda öngörülmeyen veya işin (görevin) niteliğine uygun olmayan ek belgelerin talep edilmesi yasaktır.
İş Kanunu’nda yapılan son değişiklikler, çalışanlardan talep edilen belgelerle ilgili uyuşmazlıkların çözümüne katkı sağlamıştır. Kanunun 48. maddesine eklenen 5-1. fıkraya göre, çalışanın iş ve sosyal haklarıyla ilgili güvencelerin ve indirimlerin sağlanması amacıyla iş ilişkileriyle bağlantılı diğer belgeler (bakmakla yükümlü olduğu aile bireylerinin sayısı, engelli olması, savaş gazisi statüsü, zorunlu göçmen statüsü vb.) çalışan tarafından gönüllü olarak sunulmaktadır.
İş Kanunu’na eklenen bu yeni düzenlemeyle ilgili önemli hususları belirtelim.
Birinci husus, çalışanın belgeleri hangi amaçla sunduğudur. İş Kanunu’nun 48. maddesinin 5-1. fıkrasında açıkça belirtildiği üzere, belgeler çalışanın iş ve sosyal haklarına ilişkin güvencelerin ve indirimlerin sağlanması amacıyla gönüllü olarak sunulmaktadır.
Örnek 1: Çalışanın gönüllü olarak sabıka kaydını işverene sunması, İş Kanunu’nun 48. maddesinin 5-1. fıkrasına uygun kabul edilmez. Çünkü bu belge, çalışanın iş ve sosyal haklarıyla ilgili herhangi bir güvence veya indirim uygulanması amacı taşımamaktadır. Mevzuatta sabıkası olmayan çalışanlar için ayrıca bir güvence veya indirim öngörülmemiştir.
Örnek 2: Çalışan, engelli çocuğuna ilişkin belgeyi gönüllü olarak işverene sunabilir. Çünkü hem İş Kanunu’nda hem de Vergi Kanunu’nda bu durum için çeşitli güvenceler ve indirimler öngörülmüştür.
İkinci husus, işverenin bu bilgilere elektronik ortamda erişim imkânının bulunmasıdır.
Örnek 3: İşverenin ƏMAS alt sisteminde çalışanın engelli olması, savaş gazisi olması veya zorunlu göçmen statüsüne sahip olmasıyla ilgili bilgilere erişimi bulunmaktadır. Bu durumda işveren, çalışandan ek belge talep etmeden, devlet bilgi sistemlerinden elde edilen bilgiler doğrultusunda İş Kanunu ve Vergi Kanunu’nda öngörülen indirimleri ve güvenceleri uygulamalıdır.
Üçüncü husus, çalışanın indirim hakkı sağlayan belgeleri geç sunmasıyla ilgilidir. Vergi Kanunu’nun 102.8. maddesine göre, kişinin ilgili vergi indirimlerinden yararlanma hakkı veren bir statüye sahip olması, ancak buna ilişkin belgeleri iş sözleşmesi yürürlüğe girdikten sonra sunması halinde, vergi indirimi iş sözleşmesinin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren uygulanmaktadır.
Örnek 4: İşveren ile çalışan arasında yapılan iş sözleşmesine göre çalışanın işe başlama tarihi 10 Ocak 2025’tir. Ancak çalışan, Vergi Kanunu’nun 102.5. maddesinde öngörülen indirimle ilgili belgeyi Ocak 2026’da sunmaktadır. Bu durumda işveren, önceki bir yıl için çalışana uygulanması gereken indirimlerin sağlanması amacıyla düzeltilmiş vergi beyannamesi sunmalıdır.
Dördüncü husus ise çalışanın ücret gelir vergisi indirimi hakkından yararlanabilmesi için sunması gereken belgelerle ilgilidir. Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’nun 4 Ocak 2001 tarihli ve 4 sayılı Kararı ile “Ücretlerden kesilen vergi hesaplanırken gerçek kişilerin vergi indirimi hakkının belirlenmesi için gerekli belgelerin listesi” onaylanmıştır.
Belirtmek gerekir ki, indirim hakkına sahip kişiler aşağıda belirtilen belgelerden birini sunmalıdır:
Ücretlerden kesilen gelir vergisi hesaplanırken gerçek kişilerin indirim hakkı aşağıdaki belgeler esas alınarak belirlenir:
1.1. Azerbaycan Cumhuriyeti Vatan Savaşı Kahramanları:
Azerbaycan Cumhuriyeti Vatan Savaşı Kahramanı unvanının verildiğine dair kimlik belgesi.
1.1-1. Azerbaycan’ın Milli Kahramanları:
Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Kahramanı unvanının verildiğine dair kimlik belgesi.
1.2. Sovyetler Birliği ve Sosyalist Emek Kahramanları:
Sovyetler Birliği ve Sosyalist Emek Kahramanı unvanının verildiğine dair kimlik belgesi.
1.3. “Şöhret” nişanının üç derecesiyle ödüllendirilen kişiler:
“Şöhret” nişanının üç derecesiyle ödüllendirildiğine dair belge.
1.4. Savaş nedeniyle vücut fonksiyon kaybı %61–100 arasında belirlenen engelli kişiler:
Engelli kişiler sicilinden alınmış ilgili kayıt örneği;
Azerbaycan Cumhuriyeti Seferberlik ve Askerlik Hizmetine Çağrı Devlet Hizmeti kimliği;
Azerbaycan Cumhuriyeti Çalışma ve Sosyal Koruma Bakanlığı bünyesindeki Devlet Sosyal Koruma Fonu yerel biriminin veya “DOST” merkezinin belgesi.
1.5. Hayatını kaybetmiş veya daha sonra vefat etmiş savaşçıların (şehit statüsü verilenler hariç) dul eşleri ve çocukları:
Seferberlik ve Askerlik Hizmetine Çağrı Devlet Hizmeti kimliği;
Devlet Sosyal Koruma Fonu yerel biriminin veya “DOST” merkezinin belgesi;
İlgili devlet kurumlarının düzenlediği belgeler.
1.6. 1941–1945 yıllarında arka cephede gösterdiği özverili çalışma nedeniyle nişan ve madalya ile ödüllendirilen kişiler:
Nişan ve madalya belgeleri.
1.7. Mevzuata uygun şekilde savaş gazisi unvanı alan kişiler:
Savaş gazisi kimliği;
Seferberlik ve Askerlik Hizmetine Çağrı Devlet Hizmeti belgesi;
İlgili devlet kurumlarının belgeleri.
1.8. Çernobil Nükleer Santrali kazası, atom tesislerindeki kazalar veya radyasyon olayları nedeniyle radyasyon hastalığına yakalanan kişiler:
Tıbbi-sosyal uzman komisyonunun kararı;
İlgili devlet kurumlarının belgeleri.
1.9. Vücut fonksiyon kaybı %61–100 oranında belirlenen engelli kişiler ve engelli çocuklar:
Devlet Sosyal Koruma Fonu yerel biriminin veya “DOST” merkezinin belgesi;
Tıbbi-sosyal uzman komisyonunun kararı.
1.10. Görev sırasında hayatını kaybeden devlet görevlilerinin eşleri ve ebeveynleri ile hayatını kaybetmiş savaşçıların ebeveynleri:
Devlet Sosyal Koruma Fonu veya “DOST” merkezi tarafından verilen belgeler;
İlgili devlet kurumlarının belgeleri.
1.12. Afganistan’a ve çatışmaların yaşandığı diğer ülkelere gönderilen askerler:
Seferberlik ve Askerlik Hizmetine Çağrı Devlet Hizmeti belgesi;
Askeri birlik veya özel eğitim kurumlarının belgeleri;
İlgili devlet kurumlarının belgeleri.
1.13. Sürekli bakıma ihtiyaç duyan engelli çocuğa veya ağır engelli kişiye bakan ebeveyn, eş, vasi veya kayyum:
Mahkeme kararı;
Eşlerden birinin bu indirimden yararlanıp yararlanmadığına dair işveren belgesi;
Çocuğun doğum belgesi örneği;
Birlikte yaşandığını gösteren belge;
Devlet Sosyal Koruma Fonu belgesi;
Evlat edinmeye ilişkin mahkeme kararı örneği.
1.14. Zorunlu göçmenler ve onlarla eşit statüde olan kişiler:
Zorunlu göçmen statüsünü gösteren kimlik belgesi.
1.15. Bakmakla yükümlü olunan kişiler nedeniyle gelir vergisi indirimi:
Eşlerden birinin bu indirimden yararlanıp yararlanmadığına dair işveren belgesi;
Yerel yönetim veya belediye tarafından verilen belgeler.
1.16. Şehit ailesi statüsü verilen kişilerin ebeveynleri, dul eşleri ve çocukları:
Şehit ailesi statüsünü doğrulayan kimlik belgesi.
Belirtmek gerekir ki, indirim hakkına sahip kişiler yukarıda belirtilen belgelerden birini sunmalıdır.
Son dönemlerde en çok tartışılan konulardan biri, işe alım sürecinde çalışanlardan talep edilen belgelerle ilgilidir. Bazı uzmanlar, işverenin işe alım sırasında adaylardan her türlü belgeyi talep edebileceğini düşünmektedir. Örneğin, işverenin çalışanın sağlık durumu veya narkolojik durumu hakkında şüpheleri oluşursa, çalışandan bir sağlık kuruluşundan ilgili raporları sunmasını isteyebileceği ifade edilmektedir. Ancak iş mevzuatı işverenlere böyle bir hak tanımamaktadır. Peki diğer taleplerin hukuki dayanağı var mı? Çalışanlardan hangi belgeler talep edilebilir?
Sorulara uzman Anar Bayramov açıklık getiriyor.
İş Kanunu’nun 48. maddesi, işverenin yükümlülüklerini ve işe alım sırasında kişilerden hangi belgeleri talep edebileceğini belirlemektedir. Kanunun 48. maddesinin 5. fıkrasına göre, çalışanın sağlığına olumsuz etki eden ağır, zararlı ve tehlikeli çalışma koşullarına sahip iş yerlerinde, ayrıca halk sağlığının korunması amacıyla gıda sanayisi, toplu yemek hizmetleri, sağlık, ticaret ve benzeri alanlarda faaliyet gösteren iş yerlerinde iş sözleşmesi yapılırken çalışanların sağlık durumuna ilişkin tıbbi rapor sunmaları zorunludur.
Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’nun 3 Ocak 2000 tarihli ve 1 sayılı Kararı ile söz konusu mesleklerin (görevlerin) ve iş yerlerinin listesi onaylanmıştır. İşveren hiçbir durumda, adı geçen kararda belirtilmeyen meslekler (görevler) ve iş yerleri için işe alım sırasında sağlık raporu (Form 86) talep edemez.
Bazı durumlarda, İş Kanunu ve Vergi Kanunu ile belirlenen güvencelerin ve indirimlerin uygulanabilmesi amacıyla çalışanlardan belirli belgeler talep edilmektedir. Örneğin, İş Kanunu’nun 117. maddesine göre, 14 yaşına kadar iki çocuğu olan kadınlara 2 takvim günü, üç veya daha fazla çocuğu olan ya da engelli çocuğa sahip kadınlara ise 5 takvim günü ek izin verilmektedir. Bu hakkın uygulanabilmesi amacıyla çalışandan aile durumuna veya çocuğunun engellilik durumuna ilişkin belgeler talep edilmektedir.
Bir diğer örnek ise Vergi Kanunu’nun 102. maddesinde düzenlenen ücret gelir vergisi indirimleriyle ilgilidir. Kanunun 102.3. maddesine göre, sürekli bakıma ihtiyaç duyan engelli bir çocuğa veya vücut fonksiyon kaybı %81–100 oranında belirlenmiş bir kişiye bakan ve onunla birlikte yaşayan ebeveynlerden birinin (isteğe bağlı olarak), eşin, vasinin veya kayyumun herhangi bir ücretli işten elde ettiği aylık vergiye tabi gelirinden 200 manat indirim uygulanmaktadır.
İş Kanunu’nun 48. maddesi aynı zamanda işverenin, çalışanlardan mevzuatta öngörülmeyen belgeleri talep etmesini de yasaklamaktadır. Maddenin 6. fıkrasına göre, iş ilişkisine giren çalışandan devlet bilgi sistemlerinden elde edilmesi mümkün olan, Kanunda öngörülmeyen veya işin (görevin) niteliğine uygun olmayan ek belgelerin talep edilmesi yasaktır.
İş Kanunu’nda yapılan son değişiklikler, çalışanlardan talep edilen belgelerle ilgili uyuşmazlıkların çözümüne katkı sağlamıştır. Kanunun 48. maddesine eklenen 5-1. fıkraya göre, çalışanın iş ve sosyal haklarıyla ilgili güvencelerin ve indirimlerin sağlanması amacıyla iş ilişkileriyle bağlantılı diğer belgeler (bakmakla yükümlü olduğu aile bireylerinin sayısı, engelli olması, savaş gazisi statüsü, zorunlu göçmen statüsü vb.) çalışan tarafından gönüllü olarak sunulmaktadır.
İş Kanunu’na eklenen bu yeni düzenlemeyle ilgili önemli hususları belirtelim.
Birinci husus, çalışanın belgeleri hangi amaçla sunduğudur. İş Kanunu’nun 48. maddesinin 5-1. fıkrasında açıkça belirtildiği üzere, belgeler çalışanın iş ve sosyal haklarına ilişkin güvencelerin ve indirimlerin sağlanması amacıyla gönüllü olarak sunulmaktadır.
Örnek 1: Çalışanın gönüllü olarak sabıka kaydını işverene sunması, İş Kanunu’nun 48. maddesinin 5-1. fıkrasına uygun kabul edilmez. Çünkü bu belge, çalışanın iş ve sosyal haklarıyla ilgili herhangi bir güvence veya indirim uygulanması amacı taşımamaktadır. Mevzuatta sabıkası olmayan çalışanlar için ayrıca bir güvence veya indirim öngörülmemiştir.
Örnek 2: Çalışan, engelli çocuğuna ilişkin belgeyi gönüllü olarak işverene sunabilir. Çünkü hem İş Kanunu’nda hem de Vergi Kanunu’nda bu durum için çeşitli güvenceler ve indirimler öngörülmüştür.
İkinci husus, işverenin bu bilgilere elektronik ortamda erişim imkânının bulunmasıdır.
Örnek 3: İşverenin ƏMAS alt sisteminde çalışanın engelli olması, savaş gazisi olması veya zorunlu göçmen statüsüne sahip olmasıyla ilgili bilgilere erişimi bulunmaktadır. Bu durumda işveren, çalışandan ek belge talep etmeden, devlet bilgi sistemlerinden elde edilen bilgiler doğrultusunda İş Kanunu ve Vergi Kanunu’nda öngörülen indirimleri ve güvenceleri uygulamalıdır.
Üçüncü husus, çalışanın indirim hakkı sağlayan belgeleri geç sunmasıyla ilgilidir. Vergi Kanunu’nun 102.8. maddesine göre, kişinin ilgili vergi indirimlerinden yararlanma hakkı veren bir statüye sahip olması, ancak buna ilişkin belgeleri iş sözleşmesi yürürlüğe girdikten sonra sunması halinde, vergi indirimi iş sözleşmesinin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren uygulanmaktadır.
Örnek 4: İşveren ile çalışan arasında yapılan iş sözleşmesine göre çalışanın işe başlama tarihi 10 Ocak 2025’tir. Ancak çalışan, Vergi Kanunu’nun 102.5. maddesinde öngörülen indirimle ilgili belgeyi Ocak 2026’da sunmaktadır. Bu durumda işveren, önceki bir yıl için çalışana uygulanması gereken indirimlerin sağlanması amacıyla düzeltilmiş vergi beyannamesi sunmalıdır.
Dördüncü husus ise çalışanın ücret gelir vergisi indirimi hakkından yararlanabilmesi için sunması gereken belgelerle ilgilidir. Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’nun 4 Ocak 2001 tarihli ve 4 sayılı Kararı ile “Ücretlerden kesilen vergi hesaplanırken gerçek kişilerin vergi indirimi hakkının belirlenmesi için gerekli belgelerin listesi” onaylanmıştır.
Belirtmek gerekir ki, indirim hakkına sahip kişiler aşağıda belirtilen belgelerden birini sunmalıdır:
Ücretlerden kesilen gelir vergisi hesaplanırken gerçek kişilerin indirim hakkı aşağıdaki belgeler esas alınarak belirlenir:
1.1. Azerbaycan Cumhuriyeti Vatan Savaşı Kahramanları:
Azerbaycan Cumhuriyeti Vatan Savaşı Kahramanı unvanının verildiğine dair kimlik belgesi.
1.1-1. Azerbaycan’ın Milli Kahramanları:
Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Kahramanı unvanının verildiğine dair kimlik belgesi.
1.2. Sovyetler Birliği ve Sosyalist Emek Kahramanları:
Sovyetler Birliği ve Sosyalist Emek Kahramanı unvanının verildiğine dair kimlik belgesi.
1.3. “Şöhret” nişanının üç derecesiyle ödüllendirilen kişiler:
“Şöhret” nişanının üç derecesiyle ödüllendirildiğine dair belge.
1.4. Savaş nedeniyle vücut fonksiyon kaybı %61–100 arasında belirlenen engelli kişiler:
Engelli kişiler sicilinden alınmış ilgili kayıt örneği;
Azerbaycan Cumhuriyeti Seferberlik ve Askerlik Hizmetine Çağrı Devlet Hizmeti kimliği;
Azerbaycan Cumhuriyeti Çalışma ve Sosyal Koruma Bakanlığı bünyesindeki Devlet Sosyal Koruma Fonu yerel biriminin veya “DOST” merkezinin belgesi.
1.5. Hayatını kaybetmiş veya daha sonra vefat etmiş savaşçıların (şehit statüsü verilenler hariç) dul eşleri ve çocukları:
Seferberlik ve Askerlik Hizmetine Çağrı Devlet Hizmeti kimliği;
Devlet Sosyal Koruma Fonu yerel biriminin veya “DOST” merkezinin belgesi;
İlgili devlet kurumlarının düzenlediği belgeler.
1.6. 1941–1945 yıllarında arka cephede gösterdiği özverili çalışma nedeniyle nişan ve madalya ile ödüllendirilen kişiler:
Nişan ve madalya belgeleri.
1.7. Mevzuata uygun şekilde savaş gazisi unvanı alan kişiler:
Savaş gazisi kimliği;
Seferberlik ve Askerlik Hizmetine Çağrı Devlet Hizmeti belgesi;
İlgili devlet kurumlarının belgeleri.
1.8. Çernobil Nükleer Santrali kazası, atom tesislerindeki kazalar veya radyasyon olayları nedeniyle radyasyon hastalığına yakalanan kişiler:
Tıbbi-sosyal uzman komisyonunun kararı;
İlgili devlet kurumlarının belgeleri.
1.9. Vücut fonksiyon kaybı %61–100 oranında belirlenen engelli kişiler ve engelli çocuklar:
Devlet Sosyal Koruma Fonu yerel biriminin veya “DOST” merkezinin belgesi;
Tıbbi-sosyal uzman komisyonunun kararı.
1.10. Görev sırasında hayatını kaybeden devlet görevlilerinin eşleri ve ebeveynleri ile hayatını kaybetmiş savaşçıların ebeveynleri:
Devlet Sosyal Koruma Fonu veya “DOST” merkezi tarafından verilen belgeler;
İlgili devlet kurumlarının belgeleri.
1.12. Afganistan’a ve çatışmaların yaşandığı diğer ülkelere gönderilen askerler:
Seferberlik ve Askerlik Hizmetine Çağrı Devlet Hizmeti belgesi;
Askeri birlik veya özel eğitim kurumlarının belgeleri;
İlgili devlet kurumlarının belgeleri.
1.13. Sürekli bakıma ihtiyaç duyan engelli çocuğa veya ağır engelli kişiye bakan ebeveyn, eş, vasi veya kayyum:
Mahkeme kararı;
Eşlerden birinin bu indirimden yararlanıp yararlanmadığına dair işveren belgesi;
Çocuğun doğum belgesi örneği;
Birlikte yaşandığını gösteren belge;
Devlet Sosyal Koruma Fonu belgesi;
Evlat edinmeye ilişkin mahkeme kararı örneği.
1.14. Zorunlu göçmenler ve onlarla eşit statüde olan kişiler:
Zorunlu göçmen statüsünü gösteren kimlik belgesi.
1.15. Bakmakla yükümlü olunan kişiler nedeniyle gelir vergisi indirimi:
Eşlerden birinin bu indirimden yararlanıp yararlanmadığına dair işveren belgesi;
Yerel yönetim veya belediye tarafından verilen belgeler.
1.16. Şehit ailesi statüsü verilen kişilerin ebeveynleri, dul eşleri ve çocukları:
Şehit ailesi statüsünü doğrulayan kimlik belgesi.
Belirtmek gerekir ki, indirim hakkına sahip kişiler yukarıda belirtilen belgelerden birini sunmalıdır.