tr
Hisse senetlerinden elde edilen gelirin vergilendirilmesinde YENİLİK
Hisse senetlerinden elde edilen gelirin vergilendirilmesinde YENİLİK
Vergi Kanunu’nun 104.6 ve 104.6-1 maddelerine uygun olarak, işletmenin hisselerinden (pay senetlerinden) elde edilen gelirlerin vergilendirilme usulleri belirlenmektedir. Uzman Təbriz Məmmədli, mevzuatın bu gerekliliğini yorumlamaktadır.
Vergi Kanunu’nun 104.6 maddesine göre, halka arz edilmiş ve düzenlenmiş piyasada işlem gören hisse senetlerinin Azerbaycan Cumhuriyeti sınırları içinde veya ülke dışında faaliyet gösteren borsalarda satışı hariç olmak üzere, bir tüzel kişinin esas sermayesindeki ortaklık payı veya hisseler, net aktiflerin söz konusu pay veya hisselere düşen oransal değerinden daha yüksek bir bedelle devredildiğinde, fiili satış fiyatı ile hisselerin nominal değeri arasındaki fark; net aktiflerin paylara oransal değerinden daha düşük (indirimli) bir fiyata devredildiğinde ise satış sözleşmesinin yapıldığı tarihteki net aktiflerin oransal değeri ile nominal değer arasındaki fark, vergilendirilen kazanç olarak kabul edilir.
Ortaklık payları veya hisseler nominal değerin üzerinde bir fiyata alınmışsa, bu varlıkların devri sırasında satış gelirinden indirilecek maliyetler, söz konusu varlıkların gerçek satın alma bedeli dikkate alınarak hesaplanır. Ayrıca bu hisselerin devriyle ilgili elde edilen gelirden, bu gelirin elde edilmesiyle ilgili yapılan diğer masraflar da düşülür.
"Menkul Kıymetler Piyasası Hakkında" Kanun’un 1. maddesinde belirtilmiştir ki, düzenlenmiş piyasa; bir borsa tarafından kendi iç kurallarına uygun şekilde alım-satımına izin verilen menkul kıymetler ve türev finansal araçlarla üçüncü şahısların alım-satım taleplerini karşılamak üzere organize edilen ve yönetilen sistemdir.
İlgili maddeden de anlaşılacağı üzere, işletmenin hisse satışlarında iki ana durum söz konusudur:
1) Fiili satış fiyatının hisselerin oransal değerinden yüksek olması;
2) Fiili satış fiyatının hisselerin oransal değerinden düşük olması.
İlk durumda, fiili satış fiyatı ile nominal değer arasındaki fark vergilendirilen kazançtır.
İkinci durumda ise hisselerin oransal değeri ile nominal değer arasındaki fark vergilendirilir.
Öncelikle sermayenin bileşenleri (net aktifler), hisselerin nominal değeri, oransal değeri ve fiili satış değeri kavramlarını açıklayalım.
Sermaye; esas sermaye, yedek sermaye, ek sermaye ve dağıtılmamış kârların toplamından oluşur. İşletmenin varlıklarından tüm yükümlülükleri çıkarıldığında, net aktif yani sermaye elde edilmiş olur. Hisselerin nominal değeri, bunların ilk ve genelde değişmeyen değeridir. Hisselerin oransal değeri ise net aktiflerin hisse sayısına oranıdır. Hisselerin fiili satış değeri, piyasada satıldıkları gerçek bedeldir.
Sermaye; esas sermaye, yedek sermaye, ek sermaye ve dağıtılmamış kârın toplamından oluşur. Bir işletmenin varlıklarından tüm yükümlülükler çıkarıldığında, net aktif yani sermaye elde edilir. Hisselerin nominal değeri, onların ilk ve genellikle değişmeyen değeridir. Hisselerin oransal değeri ise net aktiflerin hisse sayısına olan oranıdır. Hisselerin fiili satış değeri, piyasada satıldıkları gerçek fiyattır.
Yukarıda belirtilen maddenin birinci durumunu bir örnekle açıklayalım:
Örnek 1: İşletmenin esas sermayesi, her birinin nominal değeri 1.000 manat olan 10 adet hisseden oluşmaktadır. Hisselerin mülkiyet süresi 3 yıldan azdır. İşletmenin dağıtılmamış kârı ise 10.000 manat olarak belirlenmiştir. Sonuç olarak, işletmenin net aktif değeri 20.000 manat (10.000 manat esas sermaye + 10.000 manat dağıtılmamış kâr) olmaktadır. İşletme yıl içinde, her biri 3.000 manat olmak üzere 5 adet hissesini satmaya karar vermiştir (halka arz edilmiş ve düzenlenmiş piyasada satılanlar hariç). Bu durumda vergi tutarını hesaplayalım:
- 5 adet hissenin nominal değeri: 5 x 1.000 = 5.000 manat
- 5 adet hissenin oransal değeri: (20.000 : 10) x 5 = 10.000 manat
- Fiili satış değeri: 3.000 x 5 = 15.000 manat
- Vergiye tabi kazanç: 15.000 – 5.000 = 10.000 manat
- Vergi tutarı: 10.000 x %20 = 2.000 manat
Buradan açıkça görülmektedir ki, fiili satış değeri hisselerin oransal değerinden yüksek olduğu için, vergilendirilecek kazanç fiili satış değeri ile nominal değer arasındaki fark üzerinden hesaplanır.
Şimdi yukarıda belirtilen ikinci durumu bir örnekle açıklayalım:
Örnek 2: İşletmenin esas sermayesi, her birinin nominal değeri 1.000 manat olan 10 adet hisseden oluşmaktadır. Hisselerin mülkiyet süresi 3 yıldan azdır. İşletmenin dağıtılmamış kârı 10.000 manat olarak belirlenmiştir. Sonuç olarak, işletmenin net aktif değeri 20.000 manat (10.000 manat esas sermaye + 10.000 manat dağıtılmamış kâr) olmaktadır. İşletme yıl içinde, her biri 1.500 manat olmak üzere 5 adet hissesini satmaya karar vermiştir (halka arz edilmiş ve düzenlenmiş piyasa hariç). Bu durumda vergi tutarını hesaplayalım:
- 5 adet hissenin nominal değeri: 5 x 1.000 = 5.000 manat
- 5 adet hissenin oransal değeri: (20.000 : 10) x 5 = 10.000 manat
- Fiili satış değeri: 1.500 x 5 = 7.500 manat
- Vergiye tabi kazanç: 10.000 – 5.000 = 5.000 manat
- Vergi: 5.000 x %20 = 1.000 manat
Örneğin çözümünden de görüldüğü üzere, fiili satış değeri hisselerin oransal değerinden düşük olduğu için, vergilendirilecek kazanç oransal değer ile nominal değer arasındaki fark olarak hesaplanmaktadır.
Ayrıca, Vergi Kanunu’nun 106.1.19 maddesinde belirtilmiştir ki, vergi mükellefinin en az 3 yıl boyunca mülkiyetinde bulundurduğu ortaklık paylarının veya hisselerin devrinden elde edilen gelirin %50’si vergiden muaftır. Yukarıda verdiğimiz her iki örnekte de eğer işletme hisseleri 3 yıldan fazla süreyle elinde bulundurmuş olsaydı, kazanç yarı yarıya indirilerek vergilendirilecekti.
Maddede belirtilen başka bir durumu da ilerleyen örnekle açıklayacağız.
Örnek 3: İşletme, nominal değeri 1.000 manat olan 1 adet hisseyi 1.500 manata satın almıştır (bu durumda işletme için "şerefiye" yani goodwill oluşur). Alım-satım işlemi sırasında bu işlemle ilgili masraflar 200 manat olmuştur ve söz konusu hisse 2.000 manata satılmıştır. Bu durumda vergi hangi tutar üzerinden hesaplanacaktır?
- Nominal değer: 1.000 manat
- Alış değeri: 1.500 manat
- Alım-satım masrafları: 200 manat
- Satış değeri: 2.000 manat
- Vergiye tabi tutar: 2.000 - (1.500 + 200) = **300 manat**
Not etmek gerekir ki, 2025 yılından itibaren Vergi Kanunu’na 104.6-1 maddesi eklenmiştir. Bu maddeye göre, halka arz edilmiş ve düzenlenmiş piyasada işlem gören hisselerin Azerbaycan Cumhuriyeti sınırlarında veya yurt dışındaki bir borsada satılması durumunda, hisse satış fiyatı ile alış fiyatı ve oluşan diğer masraflar arasındaki fark vergilendirme konusu olur.
Örnek 4: İşletme, 2025 yılında 1.200 manat alış bedeli ve 300 manat diğer alım masraflarıyla 10 adet hisse satın almıştır. Bir hissenin nominal değeri 500 manat olmuştur. İşletme aynı yıl, adet fiyatı 2.000 manat olan 1 adet hissesini borsada satmaya karar vermiştir. Bu durumda vergi tutarını hesaplayalım:
- Hissenin alış bedeli: 1.200 manat
- Diğer masraflar: 300 manat
- Hissenin satış bedeli: 2.000 manat
- Kâr: 2.000 - (1.200 + 300) = **500 manat**
- Vergi tutarı: 500 x %20 = **100 manat**
Görüldüğü üzere, hisseler borsada satıldığından, satış bedelinden alış bedeli ve ilgili diğer masraflar düşüldükten sonra kalan kısım vergilendirilir. Yani bu durumda nominal değer dikkate alınmaz.
Vergi Kanunu’nun 104.6 ve 104.6-1 maddelerine uygun olarak, işletmenin hisselerinden (pay senetlerinden) elde edilen gelirlerin vergilendirilme usulleri belirlenmektedir. Uzman Təbriz Məmmədli, mevzuatın bu gerekliliğini yorumlamaktadır.
Vergi Kanunu’nun 104.6 maddesine göre, halka arz edilmiş ve düzenlenmiş piyasada işlem gören hisse senetlerinin Azerbaycan Cumhuriyeti sınırları içinde veya ülke dışında faaliyet gösteren borsalarda satışı hariç olmak üzere, bir tüzel kişinin esas sermayesindeki ortaklık payı veya hisseler, net aktiflerin söz konusu pay veya hisselere düşen oransal değerinden daha yüksek bir bedelle devredildiğinde, fiili satış fiyatı ile hisselerin nominal değeri arasındaki fark; net aktiflerin paylara oransal değerinden daha düşük (indirimli) bir fiyata devredildiğinde ise satış sözleşmesinin yapıldığı tarihteki net aktiflerin oransal değeri ile nominal değer arasındaki fark, vergilendirilen kazanç olarak kabul edilir.
Ortaklık payları veya hisseler nominal değerin üzerinde bir fiyata alınmışsa, bu varlıkların devri sırasında satış gelirinden indirilecek maliyetler, söz konusu varlıkların gerçek satın alma bedeli dikkate alınarak hesaplanır. Ayrıca bu hisselerin devriyle ilgili elde edilen gelirden, bu gelirin elde edilmesiyle ilgili yapılan diğer masraflar da düşülür.
"Menkul Kıymetler Piyasası Hakkında" Kanun’un 1. maddesinde belirtilmiştir ki, düzenlenmiş piyasa; bir borsa tarafından kendi iç kurallarına uygun şekilde alım-satımına izin verilen menkul kıymetler ve türev finansal araçlarla üçüncü şahısların alım-satım taleplerini karşılamak üzere organize edilen ve yönetilen sistemdir.
İlgili maddeden de anlaşılacağı üzere, işletmenin hisse satışlarında iki ana durum söz konusudur:
1) Fiili satış fiyatının hisselerin oransal değerinden yüksek olması;
2) Fiili satış fiyatının hisselerin oransal değerinden düşük olması.
İlk durumda, fiili satış fiyatı ile nominal değer arasındaki fark vergilendirilen kazançtır.
İkinci durumda ise hisselerin oransal değeri ile nominal değer arasındaki fark vergilendirilir.
Öncelikle sermayenin bileşenleri (net aktifler), hisselerin nominal değeri, oransal değeri ve fiili satış değeri kavramlarını açıklayalım.
Sermaye; esas sermaye, yedek sermaye, ek sermaye ve dağıtılmamış kârların toplamından oluşur. İşletmenin varlıklarından tüm yükümlülükleri çıkarıldığında, net aktif yani sermaye elde edilmiş olur. Hisselerin nominal değeri, bunların ilk ve genelde değişmeyen değeridir. Hisselerin oransal değeri ise net aktiflerin hisse sayısına oranıdır. Hisselerin fiili satış değeri, piyasada satıldıkları gerçek bedeldir.
Sermaye; esas sermaye, yedek sermaye, ek sermaye ve dağıtılmamış kârın toplamından oluşur. Bir işletmenin varlıklarından tüm yükümlülükler çıkarıldığında, net aktif yani sermaye elde edilir. Hisselerin nominal değeri, onların ilk ve genellikle değişmeyen değeridir. Hisselerin oransal değeri ise net aktiflerin hisse sayısına olan oranıdır. Hisselerin fiili satış değeri, piyasada satıldıkları gerçek fiyattır.
Yukarıda belirtilen maddenin birinci durumunu bir örnekle açıklayalım:
Örnek 1: İşletmenin esas sermayesi, her birinin nominal değeri 1.000 manat olan 10 adet hisseden oluşmaktadır. Hisselerin mülkiyet süresi 3 yıldan azdır. İşletmenin dağıtılmamış kârı ise 10.000 manat olarak belirlenmiştir. Sonuç olarak, işletmenin net aktif değeri 20.000 manat (10.000 manat esas sermaye + 10.000 manat dağıtılmamış kâr) olmaktadır. İşletme yıl içinde, her biri 3.000 manat olmak üzere 5 adet hissesini satmaya karar vermiştir (halka arz edilmiş ve düzenlenmiş piyasada satılanlar hariç). Bu durumda vergi tutarını hesaplayalım:
- 5 adet hissenin nominal değeri: 5 x 1.000 = 5.000 manat
- 5 adet hissenin oransal değeri: (20.000 : 10) x 5 = 10.000 manat
- Fiili satış değeri: 3.000 x 5 = 15.000 manat
- Vergiye tabi kazanç: 15.000 – 5.000 = 10.000 manat
- Vergi tutarı: 10.000 x %20 = 2.000 manat
Buradan açıkça görülmektedir ki, fiili satış değeri hisselerin oransal değerinden yüksek olduğu için, vergilendirilecek kazanç fiili satış değeri ile nominal değer arasındaki fark üzerinden hesaplanır.
Şimdi yukarıda belirtilen ikinci durumu bir örnekle açıklayalım:
Örnek 2: İşletmenin esas sermayesi, her birinin nominal değeri 1.000 manat olan 10 adet hisseden oluşmaktadır. Hisselerin mülkiyet süresi 3 yıldan azdır. İşletmenin dağıtılmamış kârı 10.000 manat olarak belirlenmiştir. Sonuç olarak, işletmenin net aktif değeri 20.000 manat (10.000 manat esas sermaye + 10.000 manat dağıtılmamış kâr) olmaktadır. İşletme yıl içinde, her biri 1.500 manat olmak üzere 5 adet hissesini satmaya karar vermiştir (halka arz edilmiş ve düzenlenmiş piyasa hariç). Bu durumda vergi tutarını hesaplayalım:
- 5 adet hissenin nominal değeri: 5 x 1.000 = 5.000 manat
- 5 adet hissenin oransal değeri: (20.000 : 10) x 5 = 10.000 manat
- Fiili satış değeri: 1.500 x 5 = 7.500 manat
- Vergiye tabi kazanç: 10.000 – 5.000 = 5.000 manat
- Vergi: 5.000 x %20 = 1.000 manat
Örneğin çözümünden de görüldüğü üzere, fiili satış değeri hisselerin oransal değerinden düşük olduğu için, vergilendirilecek kazanç oransal değer ile nominal değer arasındaki fark olarak hesaplanmaktadır.
Ayrıca, Vergi Kanunu’nun 106.1.19 maddesinde belirtilmiştir ki, vergi mükellefinin en az 3 yıl boyunca mülkiyetinde bulundurduğu ortaklık paylarının veya hisselerin devrinden elde edilen gelirin %50’si vergiden muaftır. Yukarıda verdiğimiz her iki örnekte de eğer işletme hisseleri 3 yıldan fazla süreyle elinde bulundurmuş olsaydı, kazanç yarı yarıya indirilerek vergilendirilecekti.
Maddede belirtilen başka bir durumu da ilerleyen örnekle açıklayacağız.
Örnek 3: İşletme, nominal değeri 1.000 manat olan 1 adet hisseyi 1.500 manata satın almıştır (bu durumda işletme için "şerefiye" yani goodwill oluşur). Alım-satım işlemi sırasında bu işlemle ilgili masraflar 200 manat olmuştur ve söz konusu hisse 2.000 manata satılmıştır. Bu durumda vergi hangi tutar üzerinden hesaplanacaktır?
- Nominal değer: 1.000 manat
- Alış değeri: 1.500 manat
- Alım-satım masrafları: 200 manat
- Satış değeri: 2.000 manat
- Vergiye tabi tutar: 2.000 - (1.500 + 200) = **300 manat**
Not etmek gerekir ki, 2025 yılından itibaren Vergi Kanunu’na 104.6-1 maddesi eklenmiştir. Bu maddeye göre, halka arz edilmiş ve düzenlenmiş piyasada işlem gören hisselerin Azerbaycan Cumhuriyeti sınırlarında veya yurt dışındaki bir borsada satılması durumunda, hisse satış fiyatı ile alış fiyatı ve oluşan diğer masraflar arasındaki fark vergilendirme konusu olur.
Örnek 4: İşletme, 2025 yılında 1.200 manat alış bedeli ve 300 manat diğer alım masraflarıyla 10 adet hisse satın almıştır. Bir hissenin nominal değeri 500 manat olmuştur. İşletme aynı yıl, adet fiyatı 2.000 manat olan 1 adet hissesini borsada satmaya karar vermiştir. Bu durumda vergi tutarını hesaplayalım:
- Hissenin alış bedeli: 1.200 manat
- Diğer masraflar: 300 manat
- Hissenin satış bedeli: 2.000 manat
- Kâr: 2.000 - (1.200 + 300) = **500 manat**
- Vergi tutarı: 500 x %20 = **100 manat**
Görüldüğü üzere, hisseler borsada satıldığından, satış bedelinden alış bedeli ve ilgili diğer masraflar düşüldükten sonra kalan kısım vergilendirilir. Yani bu durumda nominal değer dikkate alınmaz.