tr
Tüzel kişilerin çalışanları için ödedikleri kira bedelinden ne kadar vergi kesilir?
Tüzel kişilerin çalışanları için ödedikleri kira bedelinden ne kadar vergi kesilir?
Vergi Kanunu’nda 2026 yılının Ocak ayından sonraki dönem için yapılan değişikliklerden biri de gerçek kişilerin kiralama faaliyetlerinin vergilendirilmesiyle ilgilidir. Peki bu değişiklikten sonra, tüzel kişilerin kendi çalışanlarının konut kiralarıyla ilgili giderlerini telafi etmesi sırasında ödeme kaynağında %10 oranında vergi uygulanacak mı? Tüzel kişiler tarafından çalışanları için konut kiralanması halinde, kiraya verene ödenen tutar üzerinden %10 mu yoksa %14 mü vergi kesilmelidir?
Altay Caferov bu ve benzeri sorulara açıklık getiriyor. Öncelikle Vergi Kanunu’nda bu konuyla ilgili yapılan değişikliğe bakalım.
Vergi Kanunu’nun 124.1’inci maddesine göre; taşınır ve taşınmaz mallar için ödenen kira bedellerinden, ayrıca yerleşik kişinin veya yerleşik olmayan kişinin Azerbaycan Cumhuriyeti’ndeki daimî temsilciliği tarafından ödenen ya da onun adına ödenen royalty gelirlerinden, bu gelirler Kanun’un 13.2.16’ncı maddesine uygun olarak Azerbaycan kaynaklı sayıldığı takdirde, ödeme kaynağında %14 oranında vergi kesilir.
Gerçek kişilere ait konutların (otel ve otel tipi tesislerde bulunan konaklama birimleri hariç) gerçek kişilere kiraya verilmesinden elde edilen gelirlerden ise ödeme kaynağında %10 oranında vergi kesilir.
Kira (kiralama) bedelinin vergi mükellefi olarak kayıtta olmayan bir gerçek kişi tarafından ödenmesi hâlinde, kiraya verenin kendisi veya onun belirlediği vergi ajanı bu maddeye uygun olarak kira ilişkilerinde %10, leasing/icaraya ilişkin durumlarda ise %14 oranında vergiyi öder ve Kanun’un 33’üncü ve 149’uncu maddelerine uygun şekilde vergi kaydına alınarak beyanname verir.
Vergi Kanunu’nun 124’üncü maddesinden de görüldüğü üzere, kiralamada ödeme kaynağında vergi %10, icarada ise %14 oranındadır. Bu yaklaşımı netleştirmek için öncelikle kira ve icara kavramlarına bakmamız gerekir.
Azerbaycan Cumhuriyeti Medeni Kanunu’nun 675’inci maddesinde, mal kirası sözleşmesine göre kiraya verenin eşyayı kiracının kullanımına sunmayı, kiracının ise bunun karşılığında kiraya verene kira bedeli ödemeyi taahhüt ettiği belirtilmiştir.
Medeni Kanun’un 700.1’inci maddesinde ise, icara sözleşmesinin bir mal kirası sözleşmesi olduğu ifade edilmiştir. Bu sözleşmeye göre kiraya veren (icaraya veren), kiracıya (icaracıya) kiralanan malı veya hakkı kullanma hakkının yanı sıra, ondan fayda sağlama ve gelir elde etme hakkını da tanır. Kiracı, belirlenmiş icara bedelini ödemekle yükümlüdür.
Medeni Kanun hükümlerine göre icara sözleşmesi ve icara faaliyeti, esasen kira sözleşmesi ve kira faaliyeti anlamına gelmektedir. Aradaki fark, icarada kiracının kiralanan maldan gelir, fayda veya kazanç elde edebilmesidir. Kira ilişkisinde ise kiracı, kiralanan maldan herhangi bir gelir veya fayda elde etmez.
Yukarıda belirtilen Medeni Kanun maddelerinden, kira ilişkilerinde hem gerçek hem de tüzel kişilerin taraf olabileceği anlaşılmaktadır. Hem taşınır hem de taşınmaz mallar kira ilişkilerinin konusu olabilir.
Şimdi Vergi Kanunu’nun 124’üncü maddesine eklenen düzenlemeye bir kez daha bakalım. Değişikliğe göre, kira konusu mutlaka konut olmalıdır; konut dışı alanlar bu kapsama girmez. Konut dışı alanlar kira olarak verilse dahi, elde edilen gelir üzerinden %10 değil, %14 oranında vergi kesilecektir.
Konutun kira yoluyla kullanımından yararlanan taraf gerçek kişi olmalıdır; yani konut kiracısı olarak gerçek kişilerin kullanımı söz konusu olmalıdır. Bu faaliyet kapsamında kiraya verene ödenen tutar üzerinden %10 oranında vergi kesilmelidir. Kiraya verene ödemenin hangi kaynaktan yapıldığı önemli değildir. Önemli olan, bu faaliyetten doğan bir gelirin kendisine ödenmesidir.
Şimdi Vergi Kanunu’nun başka bir maddesine daha bakalım. 119.2’nci maddede; temsil giderlerinin, çalışanlara ilişkin konut ve yemek giderlerinin, ayrıca çalışma şartları zararlı, ağır veya yer altı işlerinde çalışanlara verilen tedavi edici ve koruyucu yiyecekler, süt ve bunlara eşdeğer diğer ürünler ve araçlara ilişkin giderlerin gelirden düşülmesine dair norm ve usullerin ilgili yürütme organı tarafından belirleneceği belirtilmiştir.
Vergi Kanunu’nun 119’uncu maddesine göre, işveren tarafından çalışanların konut giderlerinin belirlenen normlar ve kurallar çerçevesinde ödenmesi, gelirden indirilebilen giderler kapsamına alınmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’nun 22.11.2024 tarihli ve 492 sayılı Kararı ile çalışanlara ilişkin konut giderlerinin gelirden düşülmesine dair norm ve usuller belirlenmiştir.
Kararın 3.1’inci maddesine göre, vergi yılı içinde çalışanlara ilişkin yapılan konut (daire ve müstakil konut kiralama) giderlerinin %50’si, ancak elde edilen yıllık gelirin %1’ini aşmamak kaydıyla, vergilendirme amacıyla gelirden indirilebilir.
Kararın 3.2’nci maddesinde ise, çalışanlara ilişkin konut giderlerinin aşağıdaki şartlar altında indirilebilir gider olarak kabul edileceği belirtilmiştir:
- Kira bedelinin, kiraya veren ile kiracı (çalışan veya işveren) arasında imzalanmış ve noter onaylı bir sözleşmeye dayanarak ödenmesi;
- Kira bedelinin işveren tarafından çalışana veya doğrudan kiraya verene nakitsiz şekilde ödenmesi.
492 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, Vergi Kanunu’nun 119’uncu maddesine dayanılarak kabul edilmiştir. Karardan da anlaşılacağı üzere, çalışanlara ilişkin konut giderleri denildiğinde kira bedelleri kastedilmektedir. Kira bedeli, ya çalışan ile kiraya verenin doğrudan sözleşme imzalamasıyla ya da işverenin kiraya verenle sözleşme yapması ve konutu kullanan kişinin çalışan olması suretiyle resmileştirilir.
Yani kira sözleşmesi tüzel kişi ile yapılsa dahi, kiradan fiilen yararlanan gerçek kişi (çalışan) olacaktır. Zira tüzel kişinin bir konutu tüzel kişi sıfatıyla kullanması mantıksızdır. Tüzel kişi maddi bir varlık değildir. Dolayısıyla tüzel kişi konutu ancak bir gerçek kişi (çalışanı) için kiralayabilir.
Bu nedenle, tüzel kişiler tarafından kiraya verenden kiralanan konut, kiraya veren tarafından fiilen gerçek kişilere (çalışanlara) kiraya verilmiş sayılır. Burada işveren, kiraya veren ile gerçek kişi (çalışan) arasında aracı (ajan) rolünü üstlenmektedir.
Yani bu ilişkide birinci taraf kiraya veren gerçek kişi, ikinci taraf konuttan yararlanan gerçek kişi (çalışan), üçüncü taraf ise kira bedelini ödeyen ve aracı rolünü yerine getiren işveren tüzel kişidir.
Tüm bu hususlar analiz edildiğinde aşağıdaki sonuçlara varılabilir:
- Gerçek kişinin konutunu doğrudan başka bir gerçek kişiye kiraya vermesi hâlinde, elde edilen gelir üzerinden %10 oranında vergi kesilir ve ödenir.
- Kira bedelinin hangi kaynak tarafından ödendiği önemli değildir. Yani kiracı olan gerçek kişi ödemeyi bizzat kendisi yapabileceği gibi, herhangi bir başka kişi de yapabilir. Çünkü %10 oranındaki vergi, kiraya veren gerçek kişinin gelirine ilişkindir; gelirin ödeme kaynağı farklı olabilir.
- Tüzel kişilerin konut kiralamasında, tüzel kişi konutu kiracı olarak kullanamaz; çünkü maddi bir varlık değildir.
- Tüzel kişiler tarafından kiralanan konutları fiilen gerçek kişiler, yani çalışanlar kullanır. Bu nedenle, tüzel kişilerin kendi çalışanları için kiraladıkları konutların kullanımının gerçek kişiler tarafından yapılması sebebiyle, Vergi Kanunu’nun 124’üncü maddesine eklenen yeni düzenleme kapsamında %10 oranında vergilendirme uygulanır.
- Gerçek kişi kiraya veren tarafından konutun fiilen bir gerçek kişiye kiralanması, işlemden elde edilen gelir olarak değerlendirilir.
Vergi Kanunu’nda 2026 yılının Ocak ayından sonraki dönem için yapılan değişikliklerden biri de gerçek kişilerin kiralama faaliyetlerinin vergilendirilmesiyle ilgilidir. Peki bu değişiklikten sonra, tüzel kişilerin kendi çalışanlarının konut kiralarıyla ilgili giderlerini telafi etmesi sırasında ödeme kaynağında %10 oranında vergi uygulanacak mı? Tüzel kişiler tarafından çalışanları için konut kiralanması halinde, kiraya verene ödenen tutar üzerinden %10 mu yoksa %14 mü vergi kesilmelidir?
Altay Caferov bu ve benzeri sorulara açıklık getiriyor. Öncelikle Vergi Kanunu’nda bu konuyla ilgili yapılan değişikliğe bakalım.
Vergi Kanunu’nun 124.1’inci maddesine göre; taşınır ve taşınmaz mallar için ödenen kira bedellerinden, ayrıca yerleşik kişinin veya yerleşik olmayan kişinin Azerbaycan Cumhuriyeti’ndeki daimî temsilciliği tarafından ödenen ya da onun adına ödenen royalty gelirlerinden, bu gelirler Kanun’un 13.2.16’ncı maddesine uygun olarak Azerbaycan kaynaklı sayıldığı takdirde, ödeme kaynağında %14 oranında vergi kesilir.
Gerçek kişilere ait konutların (otel ve otel tipi tesislerde bulunan konaklama birimleri hariç) gerçek kişilere kiraya verilmesinden elde edilen gelirlerden ise ödeme kaynağında %10 oranında vergi kesilir.
Kira (kiralama) bedelinin vergi mükellefi olarak kayıtta olmayan bir gerçek kişi tarafından ödenmesi hâlinde, kiraya verenin kendisi veya onun belirlediği vergi ajanı bu maddeye uygun olarak kira ilişkilerinde %10, leasing/icaraya ilişkin durumlarda ise %14 oranında vergiyi öder ve Kanun’un 33’üncü ve 149’uncu maddelerine uygun şekilde vergi kaydına alınarak beyanname verir.
Vergi Kanunu’nun 124’üncü maddesinden de görüldüğü üzere, kiralamada ödeme kaynağında vergi %10, icarada ise %14 oranındadır. Bu yaklaşımı netleştirmek için öncelikle kira ve icara kavramlarına bakmamız gerekir.
Azerbaycan Cumhuriyeti Medeni Kanunu’nun 675’inci maddesinde, mal kirası sözleşmesine göre kiraya verenin eşyayı kiracının kullanımına sunmayı, kiracının ise bunun karşılığında kiraya verene kira bedeli ödemeyi taahhüt ettiği belirtilmiştir.
Medeni Kanun’un 700.1’inci maddesinde ise, icara sözleşmesinin bir mal kirası sözleşmesi olduğu ifade edilmiştir. Bu sözleşmeye göre kiraya veren (icaraya veren), kiracıya (icaracıya) kiralanan malı veya hakkı kullanma hakkının yanı sıra, ondan fayda sağlama ve gelir elde etme hakkını da tanır. Kiracı, belirlenmiş icara bedelini ödemekle yükümlüdür.
Medeni Kanun hükümlerine göre icara sözleşmesi ve icara faaliyeti, esasen kira sözleşmesi ve kira faaliyeti anlamına gelmektedir. Aradaki fark, icarada kiracının kiralanan maldan gelir, fayda veya kazanç elde edebilmesidir. Kira ilişkisinde ise kiracı, kiralanan maldan herhangi bir gelir veya fayda elde etmez.
Yukarıda belirtilen Medeni Kanun maddelerinden, kira ilişkilerinde hem gerçek hem de tüzel kişilerin taraf olabileceği anlaşılmaktadır. Hem taşınır hem de taşınmaz mallar kira ilişkilerinin konusu olabilir.
Şimdi Vergi Kanunu’nun 124’üncü maddesine eklenen düzenlemeye bir kez daha bakalım. Değişikliğe göre, kira konusu mutlaka konut olmalıdır; konut dışı alanlar bu kapsama girmez. Konut dışı alanlar kira olarak verilse dahi, elde edilen gelir üzerinden %10 değil, %14 oranında vergi kesilecektir.
Konutun kira yoluyla kullanımından yararlanan taraf gerçek kişi olmalıdır; yani konut kiracısı olarak gerçek kişilerin kullanımı söz konusu olmalıdır. Bu faaliyet kapsamında kiraya verene ödenen tutar üzerinden %10 oranında vergi kesilmelidir. Kiraya verene ödemenin hangi kaynaktan yapıldığı önemli değildir. Önemli olan, bu faaliyetten doğan bir gelirin kendisine ödenmesidir.
Şimdi Vergi Kanunu’nun başka bir maddesine daha bakalım. 119.2’nci maddede; temsil giderlerinin, çalışanlara ilişkin konut ve yemek giderlerinin, ayrıca çalışma şartları zararlı, ağır veya yer altı işlerinde çalışanlara verilen tedavi edici ve koruyucu yiyecekler, süt ve bunlara eşdeğer diğer ürünler ve araçlara ilişkin giderlerin gelirden düşülmesine dair norm ve usullerin ilgili yürütme organı tarafından belirleneceği belirtilmiştir.
Vergi Kanunu’nun 119’uncu maddesine göre, işveren tarafından çalışanların konut giderlerinin belirlenen normlar ve kurallar çerçevesinde ödenmesi, gelirden indirilebilen giderler kapsamına alınmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’nun 22.11.2024 tarihli ve 492 sayılı Kararı ile çalışanlara ilişkin konut giderlerinin gelirden düşülmesine dair norm ve usuller belirlenmiştir.
Kararın 3.1’inci maddesine göre, vergi yılı içinde çalışanlara ilişkin yapılan konut (daire ve müstakil konut kiralama) giderlerinin %50’si, ancak elde edilen yıllık gelirin %1’ini aşmamak kaydıyla, vergilendirme amacıyla gelirden indirilebilir.
Kararın 3.2’nci maddesinde ise, çalışanlara ilişkin konut giderlerinin aşağıdaki şartlar altında indirilebilir gider olarak kabul edileceği belirtilmiştir:
- Kira bedelinin, kiraya veren ile kiracı (çalışan veya işveren) arasında imzalanmış ve noter onaylı bir sözleşmeye dayanarak ödenmesi;
- Kira bedelinin işveren tarafından çalışana veya doğrudan kiraya verene nakitsiz şekilde ödenmesi.
492 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, Vergi Kanunu’nun 119’uncu maddesine dayanılarak kabul edilmiştir. Karardan da anlaşılacağı üzere, çalışanlara ilişkin konut giderleri denildiğinde kira bedelleri kastedilmektedir. Kira bedeli, ya çalışan ile kiraya verenin doğrudan sözleşme imzalamasıyla ya da işverenin kiraya verenle sözleşme yapması ve konutu kullanan kişinin çalışan olması suretiyle resmileştirilir.
Yani kira sözleşmesi tüzel kişi ile yapılsa dahi, kiradan fiilen yararlanan gerçek kişi (çalışan) olacaktır. Zira tüzel kişinin bir konutu tüzel kişi sıfatıyla kullanması mantıksızdır. Tüzel kişi maddi bir varlık değildir. Dolayısıyla tüzel kişi konutu ancak bir gerçek kişi (çalışanı) için kiralayabilir.
Bu nedenle, tüzel kişiler tarafından kiraya verenden kiralanan konut, kiraya veren tarafından fiilen gerçek kişilere (çalışanlara) kiraya verilmiş sayılır. Burada işveren, kiraya veren ile gerçek kişi (çalışan) arasında aracı (ajan) rolünü üstlenmektedir.
Yani bu ilişkide birinci taraf kiraya veren gerçek kişi, ikinci taraf konuttan yararlanan gerçek kişi (çalışan), üçüncü taraf ise kira bedelini ödeyen ve aracı rolünü yerine getiren işveren tüzel kişidir.
Tüm bu hususlar analiz edildiğinde aşağıdaki sonuçlara varılabilir:
- Gerçek kişinin konutunu doğrudan başka bir gerçek kişiye kiraya vermesi hâlinde, elde edilen gelir üzerinden %10 oranında vergi kesilir ve ödenir.
- Kira bedelinin hangi kaynak tarafından ödendiği önemli değildir. Yani kiracı olan gerçek kişi ödemeyi bizzat kendisi yapabileceği gibi, herhangi bir başka kişi de yapabilir. Çünkü %10 oranındaki vergi, kiraya veren gerçek kişinin gelirine ilişkindir; gelirin ödeme kaynağı farklı olabilir.
- Tüzel kişilerin konut kiralamasında, tüzel kişi konutu kiracı olarak kullanamaz; çünkü maddi bir varlık değildir.
- Tüzel kişiler tarafından kiralanan konutları fiilen gerçek kişiler, yani çalışanlar kullanır. Bu nedenle, tüzel kişilerin kendi çalışanları için kiraladıkları konutların kullanımının gerçek kişiler tarafından yapılması sebebiyle, Vergi Kanunu’nun 124’üncü maddesine eklenen yeni düzenleme kapsamında %10 oranında vergilendirme uygulanır.
- Gerçek kişi kiraya veren tarafından konutun fiilen bir gerçek kişiye kiralanması, işlemden elde edilen gelir olarak değerlendirilir.