tr
Hangi girişimciler basitleştirilmiş verginin mükellefi olamaz?
Hangi girişimciler basitleştirilmiş verginin mükellefi olamaz?
Basitleştirilmiş vergi, Azerbaycan Cumhuriyeti’nde belirli girişimcilik özneleri için öngörülmüş özel bir vergi rejimidir. Bu sistemin temel amacı, vergi muhasebesini sadeleştirmek, girişimcilerin idari giderlerini azaltmak ve gönüllü vergi ödeme düzeyini artırmaktır. Ancak mevzuat bu vergi rejimini tüm vergi mükelleflerine evrensel şekilde uygulamamaktadır. Peki, basitleştirilmiş vergi rejimi hangi girişimcilik öznelerine uygulanmaz ve bunun nedeni nedir? Bu soruya Nurlan Mustafayev açıklık getiriyor.
Vergi Kanunu’nun 218.5’inci maddesinde, basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkı sınırlandırılan özneler açıkça belirlenmiştir.
1. Ciro sınırını aşan vergi mükellefleri
Vergi Kanunu’nun 218.1.1’inci maddesine göre, ardışık 12 aylık dönemin herhangi bir ayında (aylarında) vergilendirilebilir işlemlerin hacmi 200.000 manatı aşan vergi mükellefleri basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bu konuda istisna olarak, toplu yemek (yeme-içme) faaliyetiyle uğraşan kişilere vergi rejimini değiştirmeme imkânı tanınmıştır. Vergi Kanunu’nun 218.1.2’nci maddesine göre, ardışık 12 aylık dönemde vergilendirilebilir işlemlerin hacmi 200.000 manatı aşsa dahi, Vergi Kanunu’nun 220.1-1’inci maddesi uyarınca KDV kaydına alınmadan ciro üzerinden %2 yerine %8 oranında (halk için sunulan hizmetler kapsamında POS terminali aracılığıyla yapılan nakitsiz ödemeler esas alınarak oluşan vergilendirme matrahı için ise 1 Ocak 2026’dan itibaren 3 yıl süreyle %6 oranında) vergi ödemek suretiyle basitleştirilmiş vergi mükellefi statüsünü koruyabilirler. Nakitsiz ödemeler, yazar kasalarla entegre edilmiş POS terminalleri üzerinden yapılmalıdır.
Örnek 1: Bakü şehrinde faaliyet gösteren bir restoranın yıllık cirosu 270.000 manattır. Restoran sahibi KDV mükellefi olabilir ya da basitleştirilmiş vergi mükellefi olarak kalıp ciro üzerinden %8 vergi ödeyebilir (Vergi Kanunu, madde 220.1-1). Ancak aynı ciroya sahip perakende ticaretle uğraşan bir mağaza mutlaka KDV kaydına alınmalıdır.
2. ÖTV’ye tabi ve zorunlu işaretlemeye tabi malların üretimi
Vergi Kanunu’nun 218.5.1’inci maddesine göre, ÖTV’ye tabi ve zorunlu işaretleme kapsamındaki malların üretimiyle uğraşan kişilerin basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkı yoktur. Bu düzenleme devletin mali çıkarlarıyla yakından ilişkilidir. Alkollü içecekler, tütün mamulleri gibi ÖTV’ye tabi ürünler yüksek kârlılık ve sosyal risk taşıdığı için bu alandaki faaliyetlerin tam vergi denetimi altında olması gerekli görülmektedir.
Örnek 2: Alkollü içki üreten bir işletmenin yıllık cirosu 100.000 manat olsa dahi, bu işletme basitleştirilmiş vergi mükellefi statüsü elde edemez ve mutlaka KDV ve kurumlar vergisi rejiminde faaliyet göstermelidir.
3. Finans ve sermaye piyasası özneleri
Vergi Kanunu’nun 218.5.2’nci maddesine göre aşağıdaki özneler basitleştirilmiş vergi mükellefi olamaz:
1. Kredi kuruluşları;
2. Sigorta piyasasının profesyonel katılımcıları;
3. Yatırım fonları ve yöneticileri;
4. Menkul kıymetler piyasasında lisanslı kişiler;
5. Rehin (lombard) kuruluşları.
Mevzuat bu alanları yüksek uzmanlık, risk ve kârlılık düzeyine sahip faaliyetler olarak değerlendirmekte ve basitleştirilmiş vergi rejiminin uygulanmasını uygun görmemektedir.
Özel bir istisna olarak, Vergi Kanunu’nun 218.5.2-1’inci maddesine göre zorunlu sigorta sözleşmeleri kapsamında hizmet sunan sigorta acentelerine 218.5.2 ve 218.5.10’uncu maddelerin hükümleri uygulanmaz.
Örnek 3: Zorunlu araç sigortası alanında faaliyet gösteren bir sigorta acentesi basitleştirilmiş vergi mükellefi olabilir; ancak isteğe bağlı sigorta ürünleri sunan bir acente bu haktan yararlanamaz.
4. Devlet dışı emeklilik fonları
Vergi Kanunu’nun 218.5.3’üncü maddesi, devlet dışı emeklilik fonlarının basitleştirilmiş vergi mükellefi olmasını yasaklamaktadır.
5. Gayrimenkul kiralama ve royalti gelirleri
Vergi Kanunu’nun 218.5.4’üncü maddesine göre, gayrimenkul kiralanmasından ve royaltiden gelir elde eden kişiler basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bu faaliyetler gerçek kişiler için girişimcilik dışı faaliyet sayılır ve Vergi Kanunu’nun 124.1’inci maddesine göre stopaj yoluyla %14 (kira) veya %10 (royalti) oranında vergilendirilir.
Örnek 4: Bir tüzel kişi, bilançosunda yer alan binayı kiraya verirse, cirosuna bakılmaksızın basitleştirilmiş vergi mükellefi statüsü elde edemez.
6. Doğal tekel özneleri
Vergi Kanunu’nun 218.5.5’inci maddesine göre, yetkili yürütme organı tarafından belirlenen doğal tekel özneleri basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bakanlar Kurulu’nun 19 Temmuz 2013 tarihli ve 189 sayılı Kararı ile onaylanan listede elektrik enerjisi, su temini ve haberleşme alanında faaliyet gösteren kuruluşlar yer almaktadır.
7. Sabit kıymetlerin net defter değeri nüansı
Vergi Kanunu’nun 218.5.6’ncı maddesine göre, mülkiyetinde bulunan sabit kıymetlerin yıl başı itibarıyla net defter değeri 1.000.000 manatı aşan kişilerin (218.1.2 ve 218.4’üncü maddelerde belirtilenler hariç) basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkı yoktur.
Örnek 5: Üretim faaliyetiyle uğraşan bir işletmenin:
– cirosu: 150.000 manat;
– çalışan sayısı: 8 kişi;
– sabit kıymetlerin net defter değeri: 1.600.000 manat.
İşletme ciro ve çalışan sayısı bakımından uygun olmasına rağmen, yalnızca sabit kıymetlerin net defter değerinin yüksek olması nedeniyle basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkını kaybeder.
8. Kamu tüzel kişileri
Vergi Kanunu’nun 218.5.7’nci maddesine göre, kamu tüzel kişileri basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bu sınırlama, kamu tüzel kişilerinin kamu yararına hizmet eden özel statüsüyle ilişkilidir.
Örnekler:
– Telif Hakları Ajansı;
– “İçerişehir” Devlet Tarih-Mimarlık Koruma Alanı İdaresi.
9. Üretim faaliyetinde çalışan sayısı sınırı
Vergi Kanunu’nun 218.5.8’inci maddesine göre, bir çeyrek dönem içinde ortalama çalışan sayısı 10 kişiyi aşan üretim faaliyeti özneleri basitleştirilmiş vergi mükellefi statüsünü kaybederler. Bu düzenleme mikro üretim işletmelerinin korunmasına yöneliktir.
10. Toptan ticaret
Vergi Kanunu’nun 218.5.9’uncu maddesine göre, toptan ticaretle uğraşan kişiler, cirodan bağımsız olarak basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Toptan ticaret yapan tüm gerçek ve tüzel kişiler gelir veya kurumlar vergisi mükellefidir. Ardışık 12 aylık ciro 200.000 manatı aşarsa zorunlu KDV kaydı yapılır; bu tutarın altında kalırsa gönüllü KDV kaydı mümkündür.
11. Hizmet sunumuna ilişkin sınırlamalar
Vergi Kanunu’nun 218.5.10’uncu maddesine göre, vergi dairelerinde mükellef olarak kayıtlı kişilere (çoğunlukla tüzel kişiler ve bireysel girişimciler) iş ve hizmet sunan kişiler basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bu kural halka sunulan hizmetlere uygulanmaz. Ayrıca Kanun’un 218.4.1 ve 220.10’uncu maddelerinde belirtilen kişiler için istisnalar mevcuttur. Uygulamada yaşanan zorluklar dikkate alınarak, 1 Ocak 2020’den itibaren hizmet sektöründe faaliyet gösteren mükellefler için %30’luk bir eşik belirlenmiştir.
12. Altın, elmas ve kürk-deri ürünlerinin satışı
Vergi Kanunu’nun 218.5.11’inci maddesine göre, altın ve altından yapılmış kuyumculuk ve diğer ev eşyaları ile işlenmiş veya işlenmemiş elmasların satışını yapan kişiler basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. 218.5.12’nci maddede ise kürk ve deri ürünlerinin satışını yapan kişilerin de bu haktan yararlanamayacağı belirtilmiştir.
Örnek 6: Kuyumculuk ürünlerinin perakende satışıyla uğraşan bir girişimcinin yıllık cirosu 110.000 manat olsa dahi, altın ürünleri sattığı için basitleştirilmiş vergi mükellefi olamaz ve gelir veya kurumlar vergisi rejiminde faaliyet göstermelidir.
Altın, elmas ve kürk-deri ürünleri alanlarında ürün birim değerinin yüksek olması, gerçek cironun gizlenmesi riski ve vergi idaresi açısından geniş denetim mekanizmalarına duyulan ihtiyaç, bu faaliyetler için basitleştirilmiş vergi mükellefliği hakkının sınırlandırılmasının temel gerekçeleri olarak öne çıkmaktadır.
13. Lisans gerektiren faaliyetler
Vergi Kanunu’nun 218.5.13’üncü maddesine göre, zorunlu sigorta sözleşmeleri kapsamında hizmet sunanlar hariç olmak üzere, lisans gerektiren faaliyetlerle uğraşan kişilerin basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkı yoktur.
Bu sınırlamanın gerekçesi, lisans gerektiren faaliyetlerin genellikle yüksek sorumluluk, özel denetim ve mesleki yeterlilik gerektirmesidir. Bu nedenle, bu alanlarda faaliyet gösteren mükelleflerin basitleştirilmiş vergi rejimi kapsamında çalışması uygun görülmemektedir. Örneğin, eczane faaliyeti için lisansa sahip olan bir gerçek kişi aynı zamanda başka bir girişimcilik faaliyeti (örneğin beyaz eşya perakende satışı) yürütürse, yalnızca lisanslı faaliyet için değil, tüm faaliyetleri bakımından gelir vergisi mükellefi olarak kayıt altına alınmalı ve basitleştirilmiş vergi rejiminden yararlanamamalıdır.
Basitleştirilmiş vergi, Azerbaycan Cumhuriyeti’nde belirli girişimcilik özneleri için öngörülmüş özel bir vergi rejimidir. Bu sistemin temel amacı, vergi muhasebesini sadeleştirmek, girişimcilerin idari giderlerini azaltmak ve gönüllü vergi ödeme düzeyini artırmaktır. Ancak mevzuat bu vergi rejimini tüm vergi mükelleflerine evrensel şekilde uygulamamaktadır. Peki, basitleştirilmiş vergi rejimi hangi girişimcilik öznelerine uygulanmaz ve bunun nedeni nedir? Bu soruya Nurlan Mustafayev açıklık getiriyor.
Vergi Kanunu’nun 218.5’inci maddesinde, basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkı sınırlandırılan özneler açıkça belirlenmiştir.
1. Ciro sınırını aşan vergi mükellefleri
Vergi Kanunu’nun 218.1.1’inci maddesine göre, ardışık 12 aylık dönemin herhangi bir ayında (aylarında) vergilendirilebilir işlemlerin hacmi 200.000 manatı aşan vergi mükellefleri basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bu konuda istisna olarak, toplu yemek (yeme-içme) faaliyetiyle uğraşan kişilere vergi rejimini değiştirmeme imkânı tanınmıştır. Vergi Kanunu’nun 218.1.2’nci maddesine göre, ardışık 12 aylık dönemde vergilendirilebilir işlemlerin hacmi 200.000 manatı aşsa dahi, Vergi Kanunu’nun 220.1-1’inci maddesi uyarınca KDV kaydına alınmadan ciro üzerinden %2 yerine %8 oranında (halk için sunulan hizmetler kapsamında POS terminali aracılığıyla yapılan nakitsiz ödemeler esas alınarak oluşan vergilendirme matrahı için ise 1 Ocak 2026’dan itibaren 3 yıl süreyle %6 oranında) vergi ödemek suretiyle basitleştirilmiş vergi mükellefi statüsünü koruyabilirler. Nakitsiz ödemeler, yazar kasalarla entegre edilmiş POS terminalleri üzerinden yapılmalıdır.
Örnek 1: Bakü şehrinde faaliyet gösteren bir restoranın yıllık cirosu 270.000 manattır. Restoran sahibi KDV mükellefi olabilir ya da basitleştirilmiş vergi mükellefi olarak kalıp ciro üzerinden %8 vergi ödeyebilir (Vergi Kanunu, madde 220.1-1). Ancak aynı ciroya sahip perakende ticaretle uğraşan bir mağaza mutlaka KDV kaydına alınmalıdır.
2. ÖTV’ye tabi ve zorunlu işaretlemeye tabi malların üretimi
Vergi Kanunu’nun 218.5.1’inci maddesine göre, ÖTV’ye tabi ve zorunlu işaretleme kapsamındaki malların üretimiyle uğraşan kişilerin basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkı yoktur. Bu düzenleme devletin mali çıkarlarıyla yakından ilişkilidir. Alkollü içecekler, tütün mamulleri gibi ÖTV’ye tabi ürünler yüksek kârlılık ve sosyal risk taşıdığı için bu alandaki faaliyetlerin tam vergi denetimi altında olması gerekli görülmektedir.
Örnek 2: Alkollü içki üreten bir işletmenin yıllık cirosu 100.000 manat olsa dahi, bu işletme basitleştirilmiş vergi mükellefi statüsü elde edemez ve mutlaka KDV ve kurumlar vergisi rejiminde faaliyet göstermelidir.
3. Finans ve sermaye piyasası özneleri
Vergi Kanunu’nun 218.5.2’nci maddesine göre aşağıdaki özneler basitleştirilmiş vergi mükellefi olamaz:
1. Kredi kuruluşları;
2. Sigorta piyasasının profesyonel katılımcıları;
3. Yatırım fonları ve yöneticileri;
4. Menkul kıymetler piyasasında lisanslı kişiler;
5. Rehin (lombard) kuruluşları.
Mevzuat bu alanları yüksek uzmanlık, risk ve kârlılık düzeyine sahip faaliyetler olarak değerlendirmekte ve basitleştirilmiş vergi rejiminin uygulanmasını uygun görmemektedir.
Özel bir istisna olarak, Vergi Kanunu’nun 218.5.2-1’inci maddesine göre zorunlu sigorta sözleşmeleri kapsamında hizmet sunan sigorta acentelerine 218.5.2 ve 218.5.10’uncu maddelerin hükümleri uygulanmaz.
Örnek 3: Zorunlu araç sigortası alanında faaliyet gösteren bir sigorta acentesi basitleştirilmiş vergi mükellefi olabilir; ancak isteğe bağlı sigorta ürünleri sunan bir acente bu haktan yararlanamaz.
4. Devlet dışı emeklilik fonları
Vergi Kanunu’nun 218.5.3’üncü maddesi, devlet dışı emeklilik fonlarının basitleştirilmiş vergi mükellefi olmasını yasaklamaktadır.
5. Gayrimenkul kiralama ve royalti gelirleri
Vergi Kanunu’nun 218.5.4’üncü maddesine göre, gayrimenkul kiralanmasından ve royaltiden gelir elde eden kişiler basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bu faaliyetler gerçek kişiler için girişimcilik dışı faaliyet sayılır ve Vergi Kanunu’nun 124.1’inci maddesine göre stopaj yoluyla %14 (kira) veya %10 (royalti) oranında vergilendirilir.
Örnek 4: Bir tüzel kişi, bilançosunda yer alan binayı kiraya verirse, cirosuna bakılmaksızın basitleştirilmiş vergi mükellefi statüsü elde edemez.
6. Doğal tekel özneleri
Vergi Kanunu’nun 218.5.5’inci maddesine göre, yetkili yürütme organı tarafından belirlenen doğal tekel özneleri basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bakanlar Kurulu’nun 19 Temmuz 2013 tarihli ve 189 sayılı Kararı ile onaylanan listede elektrik enerjisi, su temini ve haberleşme alanında faaliyet gösteren kuruluşlar yer almaktadır.
7. Sabit kıymetlerin net defter değeri nüansı
Vergi Kanunu’nun 218.5.6’ncı maddesine göre, mülkiyetinde bulunan sabit kıymetlerin yıl başı itibarıyla net defter değeri 1.000.000 manatı aşan kişilerin (218.1.2 ve 218.4’üncü maddelerde belirtilenler hariç) basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkı yoktur.
Örnek 5: Üretim faaliyetiyle uğraşan bir işletmenin:
– cirosu: 150.000 manat;
– çalışan sayısı: 8 kişi;
– sabit kıymetlerin net defter değeri: 1.600.000 manat.
İşletme ciro ve çalışan sayısı bakımından uygun olmasına rağmen, yalnızca sabit kıymetlerin net defter değerinin yüksek olması nedeniyle basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkını kaybeder.
8. Kamu tüzel kişileri
Vergi Kanunu’nun 218.5.7’nci maddesine göre, kamu tüzel kişileri basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bu sınırlama, kamu tüzel kişilerinin kamu yararına hizmet eden özel statüsüyle ilişkilidir.
Örnekler:
– Telif Hakları Ajansı;
– “İçerişehir” Devlet Tarih-Mimarlık Koruma Alanı İdaresi.
9. Üretim faaliyetinde çalışan sayısı sınırı
Vergi Kanunu’nun 218.5.8’inci maddesine göre, bir çeyrek dönem içinde ortalama çalışan sayısı 10 kişiyi aşan üretim faaliyeti özneleri basitleştirilmiş vergi mükellefi statüsünü kaybederler. Bu düzenleme mikro üretim işletmelerinin korunmasına yöneliktir.
10. Toptan ticaret
Vergi Kanunu’nun 218.5.9’uncu maddesine göre, toptan ticaretle uğraşan kişiler, cirodan bağımsız olarak basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Toptan ticaret yapan tüm gerçek ve tüzel kişiler gelir veya kurumlar vergisi mükellefidir. Ardışık 12 aylık ciro 200.000 manatı aşarsa zorunlu KDV kaydı yapılır; bu tutarın altında kalırsa gönüllü KDV kaydı mümkündür.
11. Hizmet sunumuna ilişkin sınırlamalar
Vergi Kanunu’nun 218.5.10’uncu maddesine göre, vergi dairelerinde mükellef olarak kayıtlı kişilere (çoğunlukla tüzel kişiler ve bireysel girişimciler) iş ve hizmet sunan kişiler basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. Bu kural halka sunulan hizmetlere uygulanmaz. Ayrıca Kanun’un 218.4.1 ve 220.10’uncu maddelerinde belirtilen kişiler için istisnalar mevcuttur. Uygulamada yaşanan zorluklar dikkate alınarak, 1 Ocak 2020’den itibaren hizmet sektöründe faaliyet gösteren mükellefler için %30’luk bir eşik belirlenmiştir.
12. Altın, elmas ve kürk-deri ürünlerinin satışı
Vergi Kanunu’nun 218.5.11’inci maddesine göre, altın ve altından yapılmış kuyumculuk ve diğer ev eşyaları ile işlenmiş veya işlenmemiş elmasların satışını yapan kişiler basitleştirilmiş vergi mükellefi olamazlar. 218.5.12’nci maddede ise kürk ve deri ürünlerinin satışını yapan kişilerin de bu haktan yararlanamayacağı belirtilmiştir.
Örnek 6: Kuyumculuk ürünlerinin perakende satışıyla uğraşan bir girişimcinin yıllık cirosu 110.000 manat olsa dahi, altın ürünleri sattığı için basitleştirilmiş vergi mükellefi olamaz ve gelir veya kurumlar vergisi rejiminde faaliyet göstermelidir.
Altın, elmas ve kürk-deri ürünleri alanlarında ürün birim değerinin yüksek olması, gerçek cironun gizlenmesi riski ve vergi idaresi açısından geniş denetim mekanizmalarına duyulan ihtiyaç, bu faaliyetler için basitleştirilmiş vergi mükellefliği hakkının sınırlandırılmasının temel gerekçeleri olarak öne çıkmaktadır.
13. Lisans gerektiren faaliyetler
Vergi Kanunu’nun 218.5.13’üncü maddesine göre, zorunlu sigorta sözleşmeleri kapsamında hizmet sunanlar hariç olmak üzere, lisans gerektiren faaliyetlerle uğraşan kişilerin basitleştirilmiş vergi mükellefi olma hakkı yoktur.
Bu sınırlamanın gerekçesi, lisans gerektiren faaliyetlerin genellikle yüksek sorumluluk, özel denetim ve mesleki yeterlilik gerektirmesidir. Bu nedenle, bu alanlarda faaliyet gösteren mükelleflerin basitleştirilmiş vergi rejimi kapsamında çalışması uygun görülmemektedir. Örneğin, eczane faaliyeti için lisansa sahip olan bir gerçek kişi aynı zamanda başka bir girişimcilik faaliyeti (örneğin beyaz eşya perakende satışı) yürütürse, yalnızca lisanslı faaliyet için değil, tüm faaliyetleri bakımından gelir vergisi mükellefi olarak kayıt altına alınmalı ve basitleştirilmiş vergi rejiminden yararlanamamalıdır.