az
Vergi borcunun ödənilməsi qabiliyyətinin olmaması necə müəyyən edilir? – Yeni qaydalar
Vergi borcunun ödənilməsi qabiliyyətinin olmaması necə müəyyən edilir? – Yeni qaydalar
Vergi Məcəlləsinin 85.6.2-ci maddəsinə əsasən, vergi borcunu birdəfəyə ödədiyi təqdirdə vergi ödəyicisinin iflasa uğramaq təhlükəsi olduqda və ya vergi ödəyicisinin vergi borcunu birdəfəyə ödəmə qabiliyyəti olmadıqda vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi müddətləri bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş müddətdən daha gec müddətə dəyişdirilə bilər. Bəs bu necə tənzimlənir? suala mütəxəssis Ziya Həmidli aydınlıq gətirir.
Məcəlləyə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti “Vergi ödəyicisinin vergi borcunu ödəmə qabiliyyətinin müəyyənləşdirilməsi Qaydası”nı 2024-cü il 3 sentyabr tarixli 381 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edib. Bu qayda vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilmə müddətinin uzadılmasına dair müraciət edən ödəyicilərin ödəmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı konkret prosedurları müəyyən edir.
Qaydanın 2.6-cı bəndində göstərilib ki, vergi ödəyicisinin vergi borcu bu Qaydanın 2.4-cü və 2.5-ci bəndlərinə əsasən müəyyənləşdirilən sərbəst vəsaitinin 1,3 mislindən artıq olarsa, bu hal vergi ödəyicisinin vergi borcunu birdəfəyə ödəmə qabiliyyətinin olmaması kimi qiymətləndirilir və vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti vergi orqanının qərarı ilə vergi ödəyicisinin seçimindən asılı olaraq Vergi Məcəlləsinin 85.10.1-85.10.3-cü maddələrində göstərilən qaydada uzadılır.
Sərbəst vəsaitlərin məbləği mənfəət (gəlir) və sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin orta aylıq gəlir və xərclərinə müvafiq olaraq hesablanır.
Orta aylıq gəlir və xərclərin hesablanması
Qaydaların 2.1.1-ci bəndinə əsasən, gəlir (mənfəət) vergisi ödəyicisinin əvvəlki hesabat ili üzrə seçdiyi uçot metoduna uyğun olaraq təqdim etdiyi və kameral vergi yoxlaması keçirilmiş gəlir (mənfəət) vergisi bəyannaməsi üzrə ümumi gəlirlər və cəmi xərclər (amortizasiya xərcləri istisna olmaqla) kimi əks olunan məbləğlər 12-yə (vergi ödəyicisi əvvəlki hesabat ilində tam fəaliyyət göstərmədiyi halda fəaliyyət göstərdiyi ayların sayına) bölünməklə orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir.
Əgər ödəyici tam hesabat dövrü ərzində fəaliyyət göstərməyibsə, bu rəqəmlər fəaliyyət aylarının sayına bölünür.
Misal 1: “XX” MMC əvvəlki hesabat ili üzrə 240.000 manat ümumi gəlir və 180.000 manat cəmi xərclər göstərib.
Orta aylıq gəlir: 240000 : 12 = 20000 manat;
Orta aylıq xərc: 180000 : 12 = 15000 manat.
Qaydaların 2.1.2-ci bəndinə əsasən, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin əvvəlki hesabat rübü üzrə təqdim etdiyi və kameral vergi yoxlaması keçirilmiş sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsinə əsasən satışdankənar gəlirlər də daxil olmaqla təqdim edilmiş mallara (işlərə, xidmətə) görə əldə edilmiş hasilatın həcmi və vergi ödəyicisinin təqdim etdiyi xərc sənədləri əsasında müəyyən edilmiş xərcləri 3-ə bölünməklə orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir.
Misal 2: Vergi ödəyicisi sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olaraq əvvəlki rüb üzrə 60.000 manat gəlir və 45.000 manat xərc göstərib.
Orta aylıq gəlir: 60000 : 3 = 20000 manat;
Orta aylıq xərc: 45000 : 3 = 15000 manat.
Qaydaların 2.1.3-cü bəndində isə göstərilib ki, hesabat dövründə yeni fəaliyyətə başlayan vergi ödəyicisinin orta aylıq gəlir və xərcləri faktiki fəaliyyət göstəricilərinə əsasən hesablanmaqla fəaliyyət göstərdiyi ayların sayına bölünərək orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir. Burada ödəyici təqdim etdiyi məlumatları təsdiq edən sənədləri (elektron qaimə-fakturalar, xərc sənədləri və s.) bəyannaməyə əlavə etməlidir.
Misal 3: Yeni yaradılan bir müəssisə ilk 2 ay ərzində 20.000 manat gəlir və 10.000 manat xərc əldə edib.
Orta aylıq gəlir: 20000 : 2 = 10000 manat;
Orta aylıq xərc: 10000 : 2 = 5000 manat.
Sərbəst vəsaitin müəyyənləşdirilməsi
Qərarın 2.4-cü bəndinə əsasən, vergi ödəyicisinin sərbəst vəsaiti aşağıdakı qaydada müəyyən edilir:
1. Orta aylıq gəlirdən orta aylıq xərc çıxılır;
2. Üzərinə ödəyicinin kassasında və ya bank hesablarındakı qalıq vəsaitlər əlavə olunur.
Misal 4: Vergi ödəyicisinin orta aylıq gəliri 15.000 manat, orta aylıq xərcləri 10.000 manat, bank hesabında qalıq vəsaitin məbləği isə 25.000 manatdır. Onun sərbəst vəsaitlərini hesablayaq:
Sərbəst vəsait:
15000 – 10000 + 25000 = 30000 manat.
Vergi borcunun ödəmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi
Qaydanın 2.6-cı bəndinə əsasən, vergi ödəyicisinin vergi borcu bu Qaydanın 2.4-cü və 2.5-ci bəndlərinə əsasən müəyyənləşdirilən sərbəst vəsaitinin 1,3 mislindən artıq olarsa, bu hal vergi ödəyicisinin vergi borcunu birdəfəyə ödəmə qabiliyyətinin olmaması kimi qiymətləndirilir və vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti vergi orqanının qərarı ilə vergi ödəyicisinin seçimindən asılı olaraq Vergi Məcəlləsinin 85.10.1-85.10.3-cü maddələrində göstərilən qaydada uzadılır.
Başqa sözlə, əgər vergi borcunun məbləği vergi ödəyicisinin sərbəst vəsaitinin 1.3 mislindən artıqdırsa, bu hal ödəmə qabiliyyətsizliyi kimi qəbul edilir.
Misal 5: Vergi ödəyicisinin sərbəst vəsaitlərini həcmi 50.000 manat, vergi borcu 70.000 manatdır.
50000 × 1.3 = 65000 manat
Vergi vergi ödəyicisinin vergi borcu (70.000 manat) 65.000 manatdan çox olduğu üçün bu müəssisə borcunu birdəfəyə ödəyə bilməz. Bu halda ödəmə müddəti uzadılır.
Xüsusi halların nəzərə alınması
Qaydanın 2.7-ci bəndinə əsasən, dövlət tərəfindən dəstəklənən layihələr, xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası ilə bağlı işlər görən ödəyicilərin ƏDV borcu yarandıqda, bu vəziyyət də ödəmə qabiliyyətsizliyi kimi qiymətləndirilir.
Vergi Məcəlləsinin 85.6.2-ci maddəsinə əsasən, vergi borcunu birdəfəyə ödədiyi təqdirdə vergi ödəyicisinin iflasa uğramaq təhlükəsi olduqda və ya vergi ödəyicisinin vergi borcunu birdəfəyə ödəmə qabiliyyəti olmadıqda vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi müddətləri bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş müddətdən daha gec müddətə dəyişdirilə bilər. Bəs bu necə tənzimlənir? suala mütəxəssis Ziya Həmidli aydınlıq gətirir.
Məcəlləyə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti “Vergi ödəyicisinin vergi borcunu ödəmə qabiliyyətinin müəyyənləşdirilməsi Qaydası”nı 2024-cü il 3 sentyabr tarixli 381 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edib. Bu qayda vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilmə müddətinin uzadılmasına dair müraciət edən ödəyicilərin ödəmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı konkret prosedurları müəyyən edir.
Qaydanın 2.6-cı bəndində göstərilib ki, vergi ödəyicisinin vergi borcu bu Qaydanın 2.4-cü və 2.5-ci bəndlərinə əsasən müəyyənləşdirilən sərbəst vəsaitinin 1,3 mislindən artıq olarsa, bu hal vergi ödəyicisinin vergi borcunu birdəfəyə ödəmə qabiliyyətinin olmaması kimi qiymətləndirilir və vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti vergi orqanının qərarı ilə vergi ödəyicisinin seçimindən asılı olaraq Vergi Məcəlləsinin 85.10.1-85.10.3-cü maddələrində göstərilən qaydada uzadılır.
Sərbəst vəsaitlərin məbləği mənfəət (gəlir) və sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin orta aylıq gəlir və xərclərinə müvafiq olaraq hesablanır.
Orta aylıq gəlir və xərclərin hesablanması
Qaydaların 2.1.1-ci bəndinə əsasən, gəlir (mənfəət) vergisi ödəyicisinin əvvəlki hesabat ili üzrə seçdiyi uçot metoduna uyğun olaraq təqdim etdiyi və kameral vergi yoxlaması keçirilmiş gəlir (mənfəət) vergisi bəyannaməsi üzrə ümumi gəlirlər və cəmi xərclər (amortizasiya xərcləri istisna olmaqla) kimi əks olunan məbləğlər 12-yə (vergi ödəyicisi əvvəlki hesabat ilində tam fəaliyyət göstərmədiyi halda fəaliyyət göstərdiyi ayların sayına) bölünməklə orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir.
Əgər ödəyici tam hesabat dövrü ərzində fəaliyyət göstərməyibsə, bu rəqəmlər fəaliyyət aylarının sayına bölünür.
Misal 1: “XX” MMC əvvəlki hesabat ili üzrə 240.000 manat ümumi gəlir və 180.000 manat cəmi xərclər göstərib.
Orta aylıq gəlir: 240000 : 12 = 20000 manat;
Orta aylıq xərc: 180000 : 12 = 15000 manat.
Qaydaların 2.1.2-ci bəndinə əsasən, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin əvvəlki hesabat rübü üzrə təqdim etdiyi və kameral vergi yoxlaması keçirilmiş sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsinə əsasən satışdankənar gəlirlər də daxil olmaqla təqdim edilmiş mallara (işlərə, xidmətə) görə əldə edilmiş hasilatın həcmi və vergi ödəyicisinin təqdim etdiyi xərc sənədləri əsasında müəyyən edilmiş xərcləri 3-ə bölünməklə orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir.
Misal 2: Vergi ödəyicisi sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olaraq əvvəlki rüb üzrə 60.000 manat gəlir və 45.000 manat xərc göstərib.
Orta aylıq gəlir: 60000 : 3 = 20000 manat;
Orta aylıq xərc: 45000 : 3 = 15000 manat.
Qaydaların 2.1.3-cü bəndində isə göstərilib ki, hesabat dövründə yeni fəaliyyətə başlayan vergi ödəyicisinin orta aylıq gəlir və xərcləri faktiki fəaliyyət göstəricilərinə əsasən hesablanmaqla fəaliyyət göstərdiyi ayların sayına bölünərək orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir. Burada ödəyici təqdim etdiyi məlumatları təsdiq edən sənədləri (elektron qaimə-fakturalar, xərc sənədləri və s.) bəyannaməyə əlavə etməlidir.
Misal 3: Yeni yaradılan bir müəssisə ilk 2 ay ərzində 20.000 manat gəlir və 10.000 manat xərc əldə edib.
Orta aylıq gəlir: 20000 : 2 = 10000 manat;
Orta aylıq xərc: 10000 : 2 = 5000 manat.
Sərbəst vəsaitin müəyyənləşdirilməsi
Qərarın 2.4-cü bəndinə əsasən, vergi ödəyicisinin sərbəst vəsaiti aşağıdakı qaydada müəyyən edilir:
1. Orta aylıq gəlirdən orta aylıq xərc çıxılır;
2. Üzərinə ödəyicinin kassasında və ya bank hesablarındakı qalıq vəsaitlər əlavə olunur.
Misal 4: Vergi ödəyicisinin orta aylıq gəliri 15.000 manat, orta aylıq xərcləri 10.000 manat, bank hesabında qalıq vəsaitin məbləği isə 25.000 manatdır. Onun sərbəst vəsaitlərini hesablayaq:
Sərbəst vəsait:
15000 – 10000 + 25000 = 30000 manat.
Vergi borcunun ödəmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi
Qaydanın 2.6-cı bəndinə əsasən, vergi ödəyicisinin vergi borcu bu Qaydanın 2.4-cü və 2.5-ci bəndlərinə əsasən müəyyənləşdirilən sərbəst vəsaitinin 1,3 mislindən artıq olarsa, bu hal vergi ödəyicisinin vergi borcunu birdəfəyə ödəmə qabiliyyətinin olmaması kimi qiymətləndirilir və vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti vergi orqanının qərarı ilə vergi ödəyicisinin seçimindən asılı olaraq Vergi Məcəlləsinin 85.10.1-85.10.3-cü maddələrində göstərilən qaydada uzadılır.
Başqa sözlə, əgər vergi borcunun məbləği vergi ödəyicisinin sərbəst vəsaitinin 1.3 mislindən artıqdırsa, bu hal ödəmə qabiliyyətsizliyi kimi qəbul edilir.
Misal 5: Vergi ödəyicisinin sərbəst vəsaitlərini həcmi 50.000 manat, vergi borcu 70.000 manatdır.
50000 × 1.3 = 65000 manat
Vergi vergi ödəyicisinin vergi borcu (70.000 manat) 65.000 manatdan çox olduğu üçün bu müəssisə borcunu birdəfəyə ödəyə bilməz. Bu halda ödəmə müddəti uzadılır.
Xüsusi halların nəzərə alınması
Qaydanın 2.7-ci bəndinə əsasən, dövlət tərəfindən dəstəklənən layihələr, xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası ilə bağlı işlər görən ödəyicilərin ƏDV borcu yarandıqda, bu vəziyyət də ödəmə qabiliyyətsizliyi kimi qiymətləndirilir.